Site içinde arama
_
-
Ana sayfa
Foto arşiv
Tüm Anafilya Dizini
 Yıl 2010
 Yıl 2009
 Yıl 2008
 Yıl 2007
 Yıl 2006
 Yıl 2005
 Yıl 2004
 Yıl 2003
 Yıl 2002
 Yıl 2001
 
3  20  2910232

 



©Copyright 2001-2014

 Yıl 2003 Mayıs Dergisi - Sayı:23 sayfa:37    
 

Yahya Kemal Beyatlı : - Bir Dosta Mısrâlar - üzerinde yorum


Halil GÜLEL


                        Bir Dosta Mısrâlar

                        Kâmildir o insan ki yaşar hâtıralarla;
                        Bir başka kerem beklemez artık gelecekten;
                        Her an doludur gözleri cânan ve baharla
                        Kâm aldı bilir kendini, ömründe, felekten.

                        Bir kerre sevip vuslata erdiyse cihanda,
                        Ömrün iyi rü’yâsına dalsın, uyusun rûh.
                        Bin zevk aramak kaydına düşmekle zamanda,
                        Her gün yorulup, nafile bin yıl yaşamış Nûh.

                                                                         Yahya Kemal Beyatlı



Güzel sanat dallarının ve bilimin hareket noktası ve merkezi insan olmalıdır. Hareket noktası veya gayesi, hedefi insan olmayan sanat dalları ya olmamıştır, olmuşsa bile büyük bir insan topluluğu tarafından kabul görmemiştir.

Mimarlık; âdeta insanın dış örtüsü, onun korunması için, yaşamasını devam ettirebilmesi için, bin yıllar süresince geliştirilmiş; geliştikçe güzelleşen bir güzel sanat dalıdır. Diğer güzel sanat dalları da mimarlık sanatının bir tamamlayıcısı olup, onun etki alanında gelişmelerini sağlamışlardır. Resim ve heykel sanatı mimarlığın tamamlayıcı bir unsuru olmuş ve mimarlık geliştikçe; mimarî binalar konularına ve işlevlerine göre sınıflandıkça; (dini yapılar, işhanları, bürolar, evler, tiyatro, meclis, idari binalar, alışveriş merkezleri ve diğerleri gibi) orada gelişen resim ve heykel sanatı da çeşitlilik arz etmiştir. Bu çeşitlilik insanın bilgi ve anlayış bakımından izlemiş olduğu bir tarihi geçmişi de bildirir ve aştığı yoluda gösterir.

\"Bütün bu sanat dallarının gelişmesindeki esas, merkez nokta, insandır\" demiştik. Yani insanın keşfederek ürettiği bütün bu eserler insanın iyi şeylere layık olduğu ve güzele, güzelliğe mazhar olması gerektiğini gösterir. Bilimin ve güzel sanatların merkez noktası olan insan; ilmin ve sanatın çeşitli dönemlerinde başka başka yorumlanmıştır. Meselâ, Eski Mısır’da insan; merkezi firavun olan ve bütün hayatını bu merkeze hizmet etmeye adamış durumdadır. Firavunun tekrar dirildiği zaman, onun rahat bir hayat sürebilmesi için, âdeta uyku (ölümden - tekrar dirilişe kadar olan) döneminde cesedinin muhafaza edilmesi için anıt-mezarların (pramit - ehram) yapımıyla uğraşan ve efendisinin (firavunun) dudağından dökülecek bir kelime yığını ile ya iyi bir mevkiye, ya da Nil’in azgın timsahlarına yem olabilecek, karınca kadar hürriyeti ve değeri olmayan bir canlıdır.

Asya´nın doğusunu etkisi altına almış olan Budizme (Budacılığa - Burhancılığa) baktığımız zaman; insan, yok olmanın, yokluğun (Nirvana´nın) yolcusudur. Değişik zaman evrelerinde iyi işler veya yaptığı amellere göre dönüşüm (Reenkarnasyon?) arz eden insanın varacağı en son nokta yokluktur. Nirvana´ya ulaşmak dönüşüm evrelerini meydana getiren insan için âdeta büyük bir ödüldür. Yok olan insan acaba bu ödülü nasıl almaktadır? Bu sorunun cevabını vermek gayet zordur ve insanın bu inanışta bir değeri ve varlığı yoktur.

Bugünkü Batı Medeniyeti´nde akılcı (rasyonalist) ve gergekçi (realist) bir düşünce ve görüş hâkim olduğu için insan esas mevkiinden indirilmiş, âdeta diğer canlıların seviyesine getirilmiş; et ve kemikten meydana gelen, doğan, büyüyen, yiyen, içen, uyuyan, üreme eylemini yapan ve sonunda ölen bir at, bir inek, bir aslan, bir ayı, bir balina, bir kelebek durumuna düşürülmüştür. Batı Medeniyeti’nin gayesi insan içindir: Fakat, bu gaye; insanın; özellikle de sömürgeci ülkeler olan gelişmiş batı ülkelerinin insanlarının; daha rahat yaşaması ve devam eden ömürlerinde kendi bedenlerinin ve egolarının (nefslerinin) her türlü ihtiyaçlarını karşılamak için, modanın pazarında iyi bir alıcı olmaları için, kendi rahatlarını başkalarının kanlı cesetleri üzerine kurabilmek için insanlığın ortak malı olan medeniyeti kendi amaçları ve tekellerine almış durumdadırlar.

İncelediğimiz bu üç kültür ve uygarlık çevresinde \"ölüm nedir?\" diye bir soru soracak olursak; elbette farklı cevapları almamız gayet normaldir. Eski Mısır´da hayat firavun için yaşanır ve onun için ölünür, tekrar dirilişte de ona hizmeti amaçlar. Buradaki ödül ölen insan için fazla bir değişiklik arz etmez ve böyle bir amaç için hayatın da bir önemi yoktur. Olgun insan olup, güzeli, güzelliği keşfetmek eğer firavunun görüş ve fikirlerine uymazsa; yeni doğan çocukların barbarca öldürülmesi dahi mümkündür. İlahi din, Hz. Musa´nın bu işe vazifelendirilmesi ile firavuna ve firavunluğa karşı çıkmış ve böyle bir yönetimin, düşüncenin, fikir ve inanışın \"gerçek insana\" zûlm olduğunu belirtmiştir.

Budizm´de ise hayat yokluk içindir: Olgunluk, güzellik bu yokluğa varmak içindir. Böyle bir düşünce insanı pasivize (miskin) eder. Sonunda hiçbir şey olamayacak, ödül alamayacak, çirkinliği yapanla farkı bulunmayacak bir mücadeleye girilmesini gerek görmeyen zihniyet için hayat anlamsız ve ölüm de yok olmaktır.

İnsanı hayvan derecesine düşüren Batı Medeniyeti, ölümü bir nevi \"yok olma\" olarak görüp, buna karşı dini görüşü fizik ötesi diyerek ilmi saymamaktadır. Hayatın gayesi ve hedefi daha rahat yaşamak, her şeyin zevkine varıp, yaşarken egosunun (nefsinin - bencilliğinin) bütün arzularını yerine getirmek, hayatı bir savaş görüp ve sadece kazanıp, yaptıklarının hiç hesabını vermeyi düşünmeyen bir hayat tarzı için artık \"biz\" şahıs zamirini kaldırıp, yerine \"ben\" tekil şahıs zamirini yerleştirmiş olan bir zihniyettir. Bu uygarlık alanında da \"ölümün\" bir kavuşma, yapılan ameller için ödül ve ceza için geçiş evresi olduğu kabul edilmez. Adeta \"Ben öldükten sonra; yakın, bir kenara atın, bir dereye sürüyün\" görüşleri göze çarpar.

Ölüm bir yokluk değil, küçük karar (İrade-i Cüzî) ile insanın dünya hayatında yaptıklarının bir cezaya veya ödüle mazhar olacağı geçiş dönemidir; ayrılık günü değil, kavuşma günüdür. Bu inanışta en önemli nokta; insanın tarifi ve hayatın gayesiyle içiçedir. İlahi bir aşk ile yanan insan burada rasyonel görüşün ürünü olan şu andaki Batı Medeniyeti´nin hayvanlaşmış insanından ayrılır. İslâmda da insan hayvandır: Fakat, bu hayvan, en şerefli bir yaratık (Eşref-i Mahlûk) ve en güzel bir şekilde yaratılmış (Ahsen-i Takvim) ve aynı zamanda Yaradan´ın yeryüzünde vekili (halifesi) durumundadır; insan kesinlikle et ve kemikten meydana gelmemiştir. \"Et - kemiğe büründüm, Yunus diye göründüm\" dizelerindende anlayacağımız gibi insanın diğer vücutlarınında bulunduğunu ortaya koyar. Ölüm bir son durak değildir. İnsanın her zerresi ile esas gayesi olan \"İlâhi aşkın\" bir neticesi olan âlemlerin Rabb´ine, Allah´a kavuşmaktır ve buna, Mevlâna Celâleddin Rumî gerdek gecesi, \"Şeb-i Aruz\" demiştir.

Sözün burasında Yahya Kemal Beyatlı´nın bir şiirini ele alarak yorumlayalım. \"Bir Dosta Mısrâlar\" adlı iki kıtalık şiirinde, yine esas, merkezde olan insandır. Bu merkezi temsil eden insan, nasıl bir insandır? diye sorulunca sıradan bir insan, karınca kadar değeri olmayan bütün hayatını firavunlara adamış bir insan, yokluğu (Nirvana´ya) giden bir insan değil, eşref-i Mahlûk, ahsen-i Takvim, halife yani olgun (kâmil) bir insandır.

Olgunlaşan (kâmil) insan yaşamış olduğu hayatın ürünü olan hâtıralarıyla yaşar. İnsan, özellikle iyi hâtıralarıyla yaşar. Böylesine iyi hâtıraları olan insan ve toplumlar, geleceğe bakarken, arkalarında (geçmişlerinde) bırakmış oldukları iyi hâtıralarından örnekler alır; onun verdiği güçle doğru ve sağlam adım atarak, geleceğe (yarınlara) güvenle yürüyebilir.

Yine insan üzerinde bir başka olgu söylenmektedir: İnsanın olgun olması yanında, onun \"sevmeyi - sevilmeyi bilmesi\" ve bunun şuûrunda olmasıdır. \"Bahar\" ifadesi ile hayatın en güzel, en güçlü ve en renkli dönemi anlatılmak istenmektedir. Baharda diriliş, hayat ve yarınlar vardır. Yumurtadan çıkan yavru, açan çiçek, toprağa düşen tohum, doğan çocuk, yaşama mücadelesi içindedir. Onlara bu yaşama sevincini veren \"cânan\" yâni sevgili - sevilen´dir. \"Eğer bir insanın bütün hücreleri sevgi ile dolmazsa; o insan, olgun insan olamaz.

\"Ne varlığa sevinirim, Ne yokluğa yerinirim, Aşkın ile avunurum, Bana Seni gerek Seni...\" diyen Yunus Emre, olgun insanı burada gayet açık olarak tarif etmiştir. Buradaki insan, hayatı bir savaş olarak gören veya her şeye rağmen kendi egosu ile suprematist (yeniden kurma) ve yaratma arzusunda olan insan değildir. Yunus Emre´nin ve Yahya Kemal´in şiirlerindeki insan ayrılık içinde kıvranan, kendisine tayin edilen bir ömrü ilâhi kanunları zorlamadan ve her türlü dengeleri koruyarak devam ettiren, sevdiğinin aşkı ile her ânı dolu olan, olgun (kâmil) insandır.

Yaşayan insanın gelişme evrelerini inceledikten sonra \"Bir Dosta Mısrâlar\" şiirinin ikinci kıtasının ilk mısrâsına bir göz atalım. Burada olgun insanı tarif eden iki önemli noktaya değinilir: Bunlardan birincisi sevmek ve bu sevmenin neticesinde vuslata (kavuşmaya) ermektir. Vuslata ulaşmayı, Batı´da veya Eski Yunan´daki aşkta, daha ziyade ruha hitap eden değil, kabukta cereyan edip, plastik değerleri ihtiva eden bir nevi hayvanî bir yakınlaşma - et ve kemiğin maddi ihtiyacı olarak anlam verirler. Bu kültür ve medeniyet çevresindeki insanın, midesi ve beyni ile doyduğu, sevdiği görülür; gönlü ise âdeta unutulmuştur. Kaderi yok sayan veya zorlayan durumlarla dolu \"sevgi - birleşme\" olaylarıyla görüşleri dolu olan Eski Yunan´da insan; âdeta belli ölçüleri içeren erkek mi, kadın mı belli olmayan bir heykele dönüşmüştür. İdeal insan tipi ortaya çıkmış ve bu noktada Yaradan´ın muazzam gücünü ve yaratılmanın sırrını ortaya koyan insan şekil ve tiplerini belirleyen kader, yani ilâhi program, âdeta ortadan kaldırılmış, \"ırkçılığa - putlaşmaya\" yön veren bir zihniyet geliştirilmiştir.

\"Bir kerre sevip\" diye başlayan mısrada insanı göz önüne getirirseniz, çevremizde olan herhangi bir insan gelir. Bu insanın esas ayırıcı özelliği \"sevmesi\"dir. \"Vuslata erdiyse\" bölümünü izah etmek istersek; bunun ilk basamağının \"sevgi\" olduğunu görürüz. Yüreğinde, her hücresinde \"sevgi\" mevhumu olmayan bir insan vuslata (kavuşmaya) nail olamaz, denmektedir. Eğer bunu yâni vuslatı plastik açıdan düşünürsek; sevgisiz olduğu vakit bir nevi \"tecavüz - gasp\" olmaktadır. Yunus Emre ve Mevlâna´nın belirttiği açıdan düşünürsek; ilâhi bir aşk ile yanan insanın âdeta bir gerdek gecesi (Şeb-i Aruz) yaşıyarak Yaradan´ına kavuşması - O’nunla bir olması (fena fillah) durumudur.

\"Bir kerre sevip vuslata erdiyse cihanda\" mısrasının içine girdiğimiz zaman; vuslatın cihanda olması gerektiğini bize bildirir. İslâm tasavvufuna baktığımızda \"ölmeden önce ölmek\" diye bir tâbir vardır. İnsanın yaratılış gayesini, dünyaya gönderilişini ifade eden bu görüş, inanış \"niçin dünyaya geldik?\" sorusunun da bir cevabı niteliğindedir. İnsan, yüce Allah´ın varlığına inanmayanların görüşlerinde belirttikleri gibi yiyip, içmek, yaşamak, gezmek, birleşmek v.s. için gelmemiştir. Böyle bir geliş insanı diğer canlılardan ayırmaz, onların seviyesine indirir.

Halbuki şerefli, en güzel şekilde ve halife olarak yaratılmış olan insan, başta verdiği sözde durup duramayacağı âdeta \"sınanmak\" için yer yüzüne gönderilmiştir. İşte bu sınanmanın ve sevgiliye (yüce Yaradan´a) verilen sözün bilincinde olan insan, ölmeden önce her gün sanki ölmüş gibi kendi kendisini sorguya çeker ve doğumla ayrıldığı sevgilisine kavuşmak için hazırlık yapar. Bu hazırlığın kendi içinde olumlu yönlerinin nur kıvılcımlarını hissettiği, gördüğü zaman kâmil insan olmuştur ve aynı zamanda da vuslata erişmiştir.

İşte böyle bir açıdan bakıldığı zaman \"ölüm\" yokluk, yokluğun başlangıcı, her şeyin sonu değildir. \"İki kapılı bir han\" olarak tasvir edilen bu dünyanın \"çıkış\" kapısı veya başka bir âleme \"geçiş\" kapısıdır. Bu \"geçiş kapısının\" genişliği veye geçiş süresinin boyutu hakkında bir fikir ileri süren şair, bu dönemi vuslata kavuşanlar için \"iyi rü’yâsına dalmak ve uyumak\" olarak tasvir etmektedir. Buradaki geçiş dönemi olarak nitelenen zaman, insanın mezarda ve Arasat Meydanı´nda toplanacağı âna kadar geçirmiş olduğu zamandır. Geçen süreyi, güzel insanlar (vuslata erenler) için iyi bir rüyâ ile dolu olan ruhun uyuması olarak görmektedir.

Şair, tekrar cihan üzerindeki hayata dönmektedir: \"Bin zevk aramak kaydına düşmekle zamanda\" derken, yaşadığı zaman diliminde sadece bedensel, plastik veye nefsanî amaçlara dönük zevk aramakla ömrü geçirip, kendisine \"Niçin bu dünyaya geldim? Gelişimdeki ilâhî sır nedir? Verdiğim söz ve aldığım vazifeler nelerdir?\" gibi soruları sormayıp, gününü gün etmek isteyen, sâdece bu âlemi gerçek sanıp, hayatı ölümle sonlayan insanlar için şiirin son mısrasında gerçeği yüzlerine vurmaktadır. Nedir bu gerçek? \"Her gün yorulup\" demekle bir önceki mısradaki \"zevk için\" her gün yorulmakta olan insanı tasvir etmektedir.

Bedensel veye nefsani zevkleri için yorulan insan burada belirtilmekte, bu insan Hz. Nuh (as) gibi bin yıl da yaşasa, boş yere yaşamış olarak hükmedilmektedir. Bin yıl yaşadığı kabul edilen Hz. Nuh (as), Yaradan´ın elçisi olarak değil, en uzun yaşayan insan olarak misâl verilmektedir. Çünkü, bizim inancımızda yüce Allah´ın elçileri olan bu güzel insanlar, diğer insanlara örnek seçilmiş insanlardır. Böyle bir ulvî görevle seçilmiş insanların katiyen nafile (boşa) geçmiş hayatları olamaz.

Sonuca gelecek olursak; şiirin merkezinde insan ve onun hayatını görmekteyiz. İnsanın niteliği, burada belirtilmiş ve \"seven\" bir insan olmaya bağlanmıştır. Olgun insan sevgiliye kavuşmasını hayatının esası ve tek amacı olarak bilmiştir. Hayatı boş zevklerle geçen bir serüven, macerâ gibi görenlerin, böyle bir hayatı bin yıl dahi sürse, boş ve mânâsız olarak yer yüzünde bir yer işgâl ettikleri ortaya çıkmaktadır. Bugünün insanı, bir çok noktadan, dünün insanından daha rahat yaşamakta, isteklerine, istediklerine ulaşabilmekte, fakat özünü yitirip Batı Medeniyeti´nde reel (gerçek) bir hayvanın durumuna düşmüş, aşkı da plastik değerlere indirerek karşılıklı çıkarlara dayandırdığından, mutlu bir görüntüde olsa bile, özünde mutlu değildir. Hâlbuki insanın dünyada sergilemek istediği hayat mutluluk ve barış doludur. Bu hayat ise ancak ilâhi bir sevgi ile mümkündür.

Ressam Halil GÜLEL
Düsseldorf/ 30.06.1996

-----------------------------------
(*) Kendi Gök Kubbemiz. Beyatlı, Yahya Kemal. I. Fetih Cemiyeti Yayınları. Istanbul. 1985. 7. Baskı. Sayfa, 112.

Halil GÜLEL


sayfa:37

Yazarla iletişim için

 
_